Pętla, która nie puści dalej – walidacja danych

Czego się nauczysz

To ostatnia lekcja kursu „Python od zera” – i spina wszystko w jeden wzorzec. W każdym arkuszu egzaminacyjnym z ostatnich lat stoi niemal identyczne zdanie: program pobiera liczbę z zakresu, a przy wartości spoza zakresu wyświetla komunikat i prosi o ponowne wprowadzenie. Nauczysz się tego raz, a przepiszesz na każdym zadaniu, jakie ci się trafi.

Po tej lekcji:

• odróżnisz dwa rodzaje złych danych: „to nie liczba” i „liczba spoza zakresu”,
• napiszesz pętlę, która pyta do skutku,
• będziesz wiedzieć, gdzie musi stać break,
• sprawdzisz swój program trzema przypadkami, tak jak zrobi to egzaminator.

Masz już wszystkie klocki

• pętla while True z lekcji 10,
• warunek sprawdzający zakres z lekcji 8,
• konwersja int(input(...)) z lekcji 16,
• przechwytywanie błędu z lekcji 17.

Dwa różne rodzaje złych danych

Rodzaj pierwszy: to w ogóle nie jest liczba. Wpisano abc. Konwersja się nie uda, więc poleci ValueError – łapiesz go blokiem except.

Rodzaj drugi: to jest liczba, ale nie ta. Wpisano 9, a kostka ma sześć ścianek. Konwersja przeszła bez problemu, więc żaden błąd nie poleci. Musisz sprawdzić to sam, zwykłym warunkiem if.

try:
    oczko = int(input("1-6: "))
    if 1 <= oczko <= 6:
        print(f"Wyrzucono {oczko}")
    else:
        print("Spoza zakresu!")
except ValueError:
    print("To nie liczba!")

Poprawna kolejność: try, w środku konwersja, zaraz po niej warunek zakresu, na końcu except. Sprawdzanie zakresu przed konwersją nie ma sensu – program i tak wywali się na int.

Wzorzec do zapamiętania

while True:
    try:
        oczko = int(input("1-6: "))
        if 1 <= oczko <= 6:
            break
        print("Podaj liczbe 1-6")
    except ValueError:
        print("To nie liczba")
print(f"Przyjeto: {oczko}")

W każdym obrocie pętli są trzy możliwe drogi:

1. Konwersja się nie udała – sterowanie skacze do except, komunikat, pętla zaczyna od nowa.
2. Konwersja się udała, ale liczba jest spoza zakresu – komunikat, pętla zaczyna od nowa.
3. Konwersja się udała i liczba mieści się w zakresie – break kończy pętlę.

• break musi stać w gałęzi poprawnej. Umieszczony w bloku except oznaczałby wyjście przy złych danych, czyli dokładnie odwrotnie niż chcemy.
• Komunikat powinien mówić, co jest dozwolone. „Podaj liczbę z zakresu 1-6” jest lepsze niż samo „Błąd”.

Trzy testy przed oddaniem

• Wpisujesz 4 – konwersja przechodzi, zakres spełniony. Program: „Przyjęto: 4”.
• Wpisujesz 9 – konwersja przechodzi, zakres niespełniony. Program: „Podaj liczbę 1-6”.
• Wpisujesz abc – konwersja rzuca ValueError. Program: „To nie liczba”.

Zanim uznasz zadanie za skończone, uruchom je i wpisz kolejno: wartość poprawną, wartość spoza zakresu i tekst. Egzaminator sprawdzi dokładnie te trzy przypadki.

Ten sam wzorzec jako funkcja

W kodzie z lekcji wzorzec jest zamknięty w funkcji pobierz_liczbe(komunikat, minimum, maksimum). Dzięki temu jedną funkcją pobierzesz ocenę, wiek i rok urodzenia – zmieniają się tylko argumenty. Tę funkcję warto umieć napisać z pamięci.

Spróbuj sam

Kod z tej lekcji czeka na twoje dane. Po kliknięciu „Uruchom” program zapyta o ocenę od 1 do 6. Zrób trzy testy:

• wpisz abc,
• wpisz 9,
• wpisz 4.

Program nie puści cię dalej, dopóki nie podasz poprawnej wartości.

Zadania z lekcji:

1. Program prosi o ocenę z zakresu od 1 do 6. Pyta tylko raz i wypisuje jeden z trzech komunikatów, zależnie od tego, co wpisano.
2. Rozbuduj zadanie 1: program pyta w kółko, aż dostanie poprawną ocenę. Dopiero wtedy wypisuje „Przyjęto ocenę: 5” i kończy pracę.
3. Napisz program pobierający wiek z zakresu od 0 do 120 tym samym wzorcem.
4. Dla szybszych: zamień powtarzający się fragment w funkcję pobierz_liczbe(komunikat, minimum, maksimum) i użyj jej trzy razy – dla oceny, wieku i roku urodzenia.

Koniec bloku – co masz za sobą

Osiemnaście lekcji, cały fundament:

• print, zmienne, cztery typy danych i konwersje,
• operatory arytmetyczne, reszta z dzielenia, f-stringi,
• warunki, elif, operatory logiczne,
• pętle for i while, instrukcja break,
• listy: tworzenie, indeksy, operacje, przechodzenie pętlą,
• funkcje z parametrami, wartością domyślną i instrukcją return,
• dane od użytkownika, przechwytywanie błędów, walidacja zakresu.

Co dalej: klasy. Nauczysz się łączyć dane i funkcje w jedną całość – a to jest dosłownie treść pierwszej części egzaminu, do którego podejdziesz w klasie piątej.